آموزش مدیران برای نجات محیط زیست

درست یک سال پیش در همین ماه در روز جهانی تالاب ها، خبری روی سایت های خبرگزاری ها و تیترهای رسانه ها آمد که در آن گفته شده بود؛ «هفت تالاب ایران در فهرست قرمز کنوانسیون رامسر قرار گرفت.» این خبر همانقدر که تکان دهنده بود تاسف برانگیز نیز بود، از این حیث که حوادث پیش آمده قبل و بعد از انتشار این خبر در حوزه تالاب های ایران نشان از یک فاجعه داشت، فاجعه یی بسیار فراتر از تخریب تالاب های کشوری که روی نوار نیمه بیابانی زمین قرار گرفته است. حادثه یی شوم که می توان نام آن را بی خبری گذاشت. بی خبری از اهمیت اکوسیستمی بی نظیر و ارزشمند که آن را به جای تالاب «زمین مرده و بی خاصیت» می نامند.
● تعریف تالاب
طبق کنوانسیون رامسر (۱۹۷۱)، مناطق پست باتلاقی، مردابی، آبگیرهای طبیعی یا مصنوعی و دائمی یا موقت دارای آب ساکن یا جاری شیرین، نیم شور و از جمله مناطق دارای آب های دریایی که عمق آنها در حالت جزر کامل ۶ متر بیشتر نباشد تالاب نامیده می شود.اهمیت استفاده معقولانه و علمی از این مناطق در دستیابی به توسعه پایدار بسیار موثر است تا آنجا که به عنوان یکی از مهم ترین اهداف کنوانسیون رامسر از آن یاد شده است.
کارشناسان می گویند تالاب ها فواید بسیار زیادی برای جوامع همجوار خود دارند که کمتر بدان پرداخته شده است. از جمله این فواید می توان به کنترل سیلاب ها، تجدید حیات آب های زیرزمینی، تثبیت خطوط ساحلی در برابر توفان ها، حفظ و تکثیر ذخایر تنوع زیستی، پالایش آب و تکثیر و تولید محصولات داخل تالاب اشاره کرد. علاوه بر آن تالاب ها دارای ارزش های فرهنگی، تاریخی هستند و می توانند به عنوان کانونی برای توسعه صنعت اکوتوریسم و تحقیق و مطالعات علمی مورد استفاده قرار بگیرند.
براساس برآوردهای انجام شده ارزش افزوده هر هکتار تالاب معادل ۲۰ هزار دلار است که در برابر ارزش افزوده هر هکتار جنگل که ۱۵۰۰ دلار و زمین کشاورزی که تنها ۱۲۰ دلار تعیین شده رقم قابل توجهی است.عبدالرسول سلمان ماهینی دکترای محیط زیست از دانشگاه ملی استرالیا درباره ارزش تالاب برای مناطق همجوار به اعتماد گفت؛ «تالاب ها در واقع بخشی از فرآیند آبخوان داری هستند (فعالیت هایی که درصدد است سرعت انتقال آب از بالاترین نقطه یک محیط به پایین ترین نقطه یعنی دریا و دریاچه را کاهش دهد تا فرصت استفاده بیشتر از آب را بیابیم). ما هزینه های زیادی را صرف می کنیم تا چاله و حوضچه و سد بسازیم و آب را با آنها برای استفاده های مختلف ذخیره کنیم اما به تالاب ها که به طور طبیعی این عمل را برایمان انجام می دهند بی توجه هستیم.»
او به کارکردهای دیگر تالاب اشاره می کند؛ «تالاب ها علاوه بر اینکه محل تکثیر و پرورش برخی آبزیان هستند محل کامل شدن چرخه زندگی برخی پرندگان نیز هستند و به عنوان سیل گیر در منطقه عمل می کنند. آنها رسوبات آب را می گیرند و همچنین به عنوان یک فیلتر طبیعی برای جذب آلودگی ها عمل می کنند. برخی گیاهان تالابی آب را پالایش کرده، آب پاکیزه تری به دریا ریخته می شود و در نتیجه آبزیان در محیط سالم تری زندگی می کنند.»
پروفسور علی یخکشی فوق دکترای محیط زیست از دانشگاه ژرژ اگوست آلمان نیز درباره فایده تالاب ها می گوید؛ «از نظر چشم انداز زیبا و بهسازی محیط، تالاب ها اهمیت فراوانی داشته و یکی از مهم ترین نقاط جذب گردشگر به حساب می آیند. علاوه بر آن، محل زندگی پرندگان مهاجر هستند و می توانند به عنوان مکان های آموزشی و تحقیقاتی نیز مورد استفاده قرار گیرند. تالاب ها متعادل کننده سطح آب های زیرزمینی هستند و همچنین تعدیل کننده آب و هوای مناطق همجوار خود به حساب می آیند.»
● هفت تالاب در خطر جدی در ایران
سال گذشته مسوولان محیط زیست کشور از قرار گرفتن هفت تالاب ایران در فهرست قرمز رامسر خبر دادند. دلاور نجفی معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست در این باره هشدار داد که این مساله، هشداری ملی برای ماست و ایران باید هرچه سریع تر مشکلات ایجاد شده برای این تالاب ها را رفع کند. او گفت که وضعیت تالاب ها در شمال و جنوب کشور چندان مطلوب نیست و تعادل اکولوژیک آنها در حالت شکننده و ناپایدار قرار گرفته که ضرورت اقدام فوری و اساسی را طلب می کند. نجفی همان وقت با توجه به آمارها و مستندات نگران کننده از وضعیت بحرانی تالاب های مهم کشور به مسوولیت سنگین سیاستگذاران، برنامه ریزان و مدیران اجرایی برای توجه جدی به این مواهب بی بدیل و محیط های باارزش اکولوژیک و بیولوژیک کشور اشاره و تاکید کرد که باید هرچه زودتر تالاب ها را از این بحران خارج کنیم.
● تالاب انزلی خبرسازترین تالاب
تالاب انزلی یکی از پرمناقشه ترین سال ها را در عمر چندهزارساله اش گذراند. این تالاب که علاوه بر ارزش های اکولوژیک، تالابی باستانی و تاریخی به حساب می آید در یک سال اخیر در صدر جدول خبرسازان ایران قرار داشت که در بین دوراهی ماندن یا نماندن قرار گرفت. ماجرا از این قرار بود که پروژه کنارگذر انزلی که قرار بود برای کاهش بار ترافیکی شهر انزلی در ماه های پرسفر سال ساخته شود، بدون تعیین مسیر قبلی، سر از وسط تالاب درآورد. پس از اعلام مخالفت سازمان حفاظت محیط زیست با این طرح، به دلیل ضربه یی که به تالاب انزلی می زد طرح فوق برای مدتی متوقف شد اما با رایزنی ها و اعمال نفوذ سیاسی برخی نمایندگان و مسوولان سیاسی استان گیلان مجدداً شروع شد. متاسفانه با تمام فریادها و هشدارهای متخصصان، مدیران اداره کل محیط زیست گیلان و کارشناسان دانشگاهی مبنی بر غیرعلمی و غیرقانونی بودن عبور کنارگذر از قلب تالاب، این پروژه ادامه یافت تا آنجا که اوایل دی ماه امسال در اثر ۱۵۰۰ متر پیشروی پیمانکار کنارگذر به تالاب، بیش از ۳۰۰ هکتار از مساحت تالاب انزلی خشک شد.
● تالاب شادگان، قربانی احداث نیروگاه گازی
هرچند مسوولان محیط زیست خوزستان به اعتماد گفتند که ساخت نیروگاه گازی در نزدیکی تالاب بین المللی شادگان هیچ خطری برای تالاب ندارد، اما متخصصان دانشگاهی خلاف این عقیده را داشتند. با همه مخالفت ها بخش عمده یی از عملیات احداث این نیروگاه انجام شد. علاوه بر احداث نیروگاه گازی، تالاب شادگان در معرض خطرات دیگری مانند ریزش پساب و فاضلاب های نیشکر، فاضلاب های انسانی، کمبود ریزش آب رودخانه «جراحی»، شکار غیرمجاز، تغییر کاربری، میزان زیاد آلودگی نفتی و غیرنفتی و دفن زباله های شهری قرار دارد.
● آلاگل و صوفی کم در معرض تهدید احداث پتروشیمی
هنوز مطالعات ارزیابی طرح پتروشیمی گلستان انجام نشده بود که کلنگ احداث آن در نزدیکی تالاب صوفی کم به زمین خورد. بعد از آن به سرعت و بدون موافقت سازمان محیط زیست، عملیات زه کشی این طرح در ضلع غربی این تالاب انجام شد و البته به سرعت با واکنش محیط زیست استان گلستان روبه رو و متوقف شد. اما با اینکه طرح ادامه پیدا نکرد و پتروشیمی نیز از این نقطه نقل مکان کرد، کانال حفر شده در تالاب صوفی کم همچنان باقی ماند و با جمع آوری و جذب آب باران در دل خود باعث خشک شدن بخشی از تالاب شد.
تالاب بین المللی آلاگل نیز از خطر در امان نماند. شکار غیرقانونی و حتی قانونی، جاده احداث شده در جوار این تالاب، کانال کشی در کنار تالاب و احداث سد خاکی در بالادست این تالاب نیز از تهدیدهای جدی این تالاب به حساب می آیند.
بقیه تالاب های کشور نیز هر یک به نوعی درگیر خطرات متعددی بودند؛ از تالاب پریشان و ارومیه گرفته تا تالاب گاوخونی و میانکاله. اما آنچه مهم است دیدگاهی است که باعث بی توجهی به تالاب ها شده و تا آنجا پیش می رود که یک نماینده با صراحت کامل و حتی با افتخار به رسانه ها می گوید؛ «این زمین های مردابی چه اهمیتی دارد، اگر آنها را خشک کنیم و از زمین های آن برای مردم استفاده کنیم خیلی مفیدتر است.» (نقل به مضمون)
● چه باید کرد
دکتر ماهینی معتقد است اینکه همه ساله درباره خطر تخریب تالاب ها نوشته و گفته شود، مشکل چندانی حل نخواهد شد. او تاکید می کند که سازمان حفاظت محیط زیست کشور باید راهبردی برای تالاب های تخریب شده ارائه دهد تا مشخص شود که قرار است مسائل این تالاب ها تا چه زمانی و چگونه حل شود.
او می گوید؛ خوب است همان طور که برای خانوارها سبد تغذیه تعریف شده، برای آنها سبد طبیعت خانوار تعریف و مشخص کنیم که برای هر ایرانی چه مقدار جنگل، مرتع، تالاب و… داریم و چقدر باید داشته باشیم؟ سازمان خوب است بگوید که در درازمدت چه استراتژی برای رفع تخریب تالاب ها دارد.
او ضمن اشاره به اهمیت آموزش تاکید کرد؛ «آموزش مدیران ارشد و مردم به عنوان دو قطب مهم و موثر بر محیط زیست کشور، امری بسیار ضروری است که اگر آموزش یکی از این دو بدون دیگری صورت بگیرد راه به جایی نمی بریم.»
ماهینی درباره عدم توجه به محیط زیست در بین مدیران ارشد اجرایی گفت؛ «هم اکنون معاونت برنامه ریزی استانداری متولی ارزیابی و آمایش سراسر ایران است و نظرات سازمان محیط زیست و کارشناسان اصلاً به کار گرفته نمی شود که این خود یکی از مشکلات مناطق از جمله تالاب های ماست.»
پروفسور یخکشی نیز ضمن اشاره به نقش اطلاع رسانی در فرهنگ سازی محیط زیستی گفت؛ «فرهنگ سازی زمانی موثر است که همه جانبه باشد و یک نسل را دربر گیرد. یعنی دانش آموز ما در کنار فیزیک و شیمی و جامعه شناسی، محیط زیست را بخواند و دانشجوی ما در هر رشته یی، واحد محیط زیست را بگذراند. آن وقت می توان امیدوار بود که قاضی و وکیل مدافع ما متوجه جایگاه یک مجرم زیست محیطی بشود و مهندس جاده ساز و راه ساز و سدساز ما هم توجه کند که ساخت و ساز بدون رعایت ملاحظات زیست محیطی منجر به بروز اختلالات اساسی در محیط زندگی انسان ها می شود.»
او درباره تخریب تالاب های ایران و قرار گرفتن آنها در لیست قرمز کنوانسیون رامسر گفت؛ «همچنان که از اسم آن پیداست، چون ما بنیانگذار کنوانسیون رامسر هستیم حق آب و گل بیشتری در حفاظت از تالاب ها داریم. بی توجهی به تالاب از سوی ما از منظر سیاسی، اجتماعی و بین المللی دارای آثاری نامطلوب است، درست مثل این است که یکی از همسایگان شما مقررات آپارتمان نشینی را رعایت نکند. ما باید الگوی دیگر کشورها در این راه باشیم و جایگاه علمی و اجتماعی- سیاسی کشور را بدین وسیله بالا ببریم.» (منبع:روزنامه اعتماد)